طبقه کارگر عراق؛ شکل‌گیری و آغاز جنبش‌های کارگری

نویسنده: کمال مظهر

ترجمه: غلام قاسم‌نژاد

با تشکر از مترجم گرامی کتاب، غلام قاسم‌نژاد، که کتاب را برای انتشار به مجله کارخانه سپردند.

مقدمه نویسنده:

بحث از طبقه کارگر عراق و جنبش‌هایش، چه در سطح داخلی و چه در سطح تحلیل‌های خارجی در چندین مورد تاریخی عراق جدید و معاصر، صفحه مهم نانوشته‌ای از تاریخ سیاسی و اجتماعی عراق را تشکیل می‌دهد.

پیش از هر چیز احساس می‌شود که مؤرخان عمداً این مسئله را نادیده گرفته‌اند. اینجا کافی است یک نمونه مستند را بیاوریم که واقعیت این نگرش و احساس را تائید می کند. «عبدالرزاق الحسنی» در اثر مشهورش «تاریخ دولت‌های عراق» که در دوره‌ی پس از ۲۵ دسامبر ۱۹۲۵ به بعد حکومت کرده‌اند. این تاریخ از تشکیل اولین دولت عراق تا دسامبر ۱۹۳۲ یعنی تا به عضویت «جامعه ملل» درآمدن عراق به عنوان یک کشور است. در این کتاب، طبقه کارگر و مسائل کارگری غایب است. در صورتی که بخش اعظم رویدادها و مسائل این دوران به این طبقه مربوط است و حتی همواره جایگاه ویژه‌ای در گزارش‌های رسمی انگلیسی‌ها داشته‌اند. «الحسنی» در مورد رویدادهایی نوشته است که به نسبت طبقه کارگر و مسائل کارگری از نظر جایگاه تاریخی فاقد ارزش هستند. او در کتاب سه جلدی خود، فقط در جلد سوم کتابش در مورد اعتصاب کارگران کشتی‌سازی در اعتراض به قانون عوارض شهرداری، مختصری درباره کارگران و نقش آنها در اعتصاب نوشته است.

مورخان کشورهای منطقه، به کارگر و مسائل کارگری توجه کرده و برای آن اهمیت زیادی قائل شده‌اند. اما متأسفانه در این زمینه کار نویسنده و مورخ عراقی در مقایسه با کار آن‌ها دارای کمبود جدی و کلا ناقص است. بررسی و تحقیقاتی که مورخان درباره طبقه کارگر مصر، سوریه، لبنان، ترکیه و ایران انجام داده‌اند، خیلی بیشتر و بهتر هستند. برای نمونه در مصر چندین تز دکترا درباره طبقه کارگر، مسائل کارگری و نقش و تأثیر آن بر تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی مصر و موضع مطبوعات مصر در برابر طبقه کارگر نوشته شده است. در حالی که در عراق فقط یک رساله به طبقه کارگر عراق اختصاص داده شده که آن هم تحت سرپرستی یک مؤسسه علمیِ خارجی بوده است. عنوان آن تز «تاریخ جنبش کارگری عراق ۱۹۵۸ـ۱۹۲۲» است.

در یک بررسی ساده، بی‌توجهی و سهل‌انگاری مورخان عراق، این واقعیت را درمی‌یابیم که این موضع‌گیری نتیجه‌ی دید سنتی و دید ارتجاعی آن‌هاست که قصد دارند تاریخ طبقه‌ای را نادیده بگیرند که امروز عده‌ی آن‌ها با خانواده‌هایشان در مجموع ۸۰٪ جمعیت شهری را تشکیل می‌دهند. اگر از جنبه‌ی اقتصادی هم جایگاه آن‌ها را در تولید بررسی کنیم، می‌بینیم که ۹۰٪ و شاید بیشتر درآمد ملی را شامل می‌شود. این به تنهایی کافی است که مورخان ما را وادار و مجبور کند که عمیق‌تر به بررسی و تحقیق در تاریخ طبقه‌ی کارگر معطوف شوند. اگر عمیقاً مسائل اجتماعی، اقتصای و سیاسی کارگران و دهقانان در عراقِ دوران اشغال و «قیمومت» را مورد بررسی و تحلیل قرار ندهیم، قادر نخواهیم بود که صفحات تاریخ سیاسی جدید عراق و مبارزه برای آزادی را بنویسیم. طبقه کارگر در همه احوال، آن نیروی اصلی و محرکه هر رویداد تاریخی مهم بوده که بدون تلاش و شرکت آن هیچ تغییری به پیش صورت نمی‌گیرد.

تاریخ طبقه کارگر عراق تا پیش از انقلاب ۱۹۵۸ را می‌توان به سه مرحله اصلی تقسیم کرد:

اول: مرحله شکل‌گیری در اواسط قرن نوزدهم.

دوم: مرحله شروع جنبش کارگری و دوران پس از جنگ جهانی اول را در بر می‌گیرد و تا پایان سال ۱۹۳۲.

سوم: مرحله‌ای است که طبقه کارگر عراق به عنوان طبقه مؤثر در جنبش ملی عراق و در عرصه سیاسی ظاهر شد و نقش ایفا کرد.

در این مجموعه، تحقیق ما درباره مراحل اول و دوم تاریخ طبقه کارگر عراق است که بی‌تردید به دلیل در دسترس نداشتن منابع و نظرات روشن درباره مباحث مربوطه، پیچیده‌ترین صفحه تاریخ این طبقه است. اهمیت این دو مرحله در آن است که با تحلیل آن‌ها می‌توان عوامل اساسی مسائل اجتماعی و سیاسی طبقه کارگر را درک کرد، چون بدون آن‌ها به واقعیت تاریخ جنبش‌ها و حرکت‌های کارگری در مرحله‌های بعدی پی نخواهیم برد.

برای این تحقیق به شمار بسیاری منابع و قبل از همه اسناد رسمی و گزارش‌های انگلیسی‌ها که در ارتباط با چگونگی حاکمیت بر عراق تحت سلطه‌شان نوشته‌اند، اتکا کرده‌ایم. در میان این اسناد، مطالعات و آمار ارزشمندی درباره پروژه‌ها، کارگران، سازمان‌های کارگری، معیشت و زندگی کارگران و قانون کار و کارگران وجود دارند که برای نوشتن تاریخ طبقه کارگر عراق نمی‌توان از آنها چشم‌پوشی کرد.

روزنامه‌های آن دوره هم منابع باارزشی هستند، مطالعات نادر و با جزئیات در آن‌ها درج است که روی مطالب گوناگون که رابطه مستقیم با مجموع جنبش‌ها و حرکت‌های کارگری و مواضع رژیم و نیروهای سیاسی، داشته‌اند. برای این که تصویری تا حد ممکن جامع از مرحله اول داشته باشیم به مجموع روزنامه‌های آن دوره (خارج از مشی و مواضع آن‌ها) اتکا کرده‌ایم. «العراق» و «صدی العهد» روزنامه‌های حکومتی، «الاستقلال» روزنامه ملی‌گرایان، «الاخاء الوطنی» و «نداءالشعب» روزنامه‌های اپوزسیونِ آن‌ها هستند. «العالم العربی» روزنامه خیلی مشهور آن دوران که از نظر روزنامه‌نگاری، روزنامه‌ای مطرح و سطح بالا بود. روزنامه‌های کارگری که بحث‌ها و مطالب آن‌ها به ما کمک می‌کنند که تصویری از مرحله آغازین جنبش کارگری داشته باشیم.

برای ارائه مسائل مهم تلاش کرده‌ایم به هر آن چه که در اسناد و روزنامه‌های آن دوره درج شده، استناد کنیم تا به کسانی که همواره با تردید به میزان آگاهی طبقه زحمتکش و درک آنها از حقوق منافع طبقاتی خود می‌نگرند، واقعیت را ثابت کنیم. واقعیاتی که البته خلافِ نظر آن‌ها را ثابت می‌کند. در چهار مورد دیدار و مصاحبه با «محمد صالح عبدالجبار القزاز» عضو و دبیر اولین اتحادیه کارگری عراق و یک بار دیدار با برادرش «ابراهیم عبدالجبار القزاز»، اطلاعات ارزشمندی کسب نمودیم. به نظر می‌رسد که «ابراهیم» در اواخر دوره حکم‌رانی انگلیسی‌ها با فعالیت مخفیانه و زیرزمینی به عنوان یک روشنفکر، نقش بزرگی ایفا کرده است.

بسیارند اشخاصی که به رویدادهای دوره سلطه انگلیسی‌ها بر عراق پرداخته‌اند، اما دچار خطا شده‌اند. آن‌ها به خاطر منافع خود برای این نوع کارهای تحقیقی مانع‌تراشی کرده‌اند. ما تا آن‌جا که امکان داشته و منابع موثق به دست آورده‌ایم، واقعیات را در برابر خطاها و اشتباهات آنان عرضه می‌نماییم و مخصوصاً روشن می‌کنیم که ادعای نویسندگان غربی مبنی بر این که «کارگران شرکت‌های خارجی و به ویژه کارگران شرکت نفت وضع خوبی داشته‌اند.» نادرست بوده است. با احتیاط خیلی زیاد از تعدادی منبع سود جسته‌ایم که درباره جنبش کارگری دوران سلطه انگیسی‌ها به طور مختصر به وقایع کم‌اهمیت‌تر پرداخته ولی شروط قابل قبول یک واقعیت تاریخی را دارا نیستند. مثلا هیچ روزنامه و یا نوشته‌ای درباره اعتصاب کارگران شن و ماسه در بصره در سال ۱۹۲۲ که کارفرما مجبور به قبول خواسته‌هایشان گردید، یافت نمی‌شود. در حالی که در همان روزها به مسائل دیگر کارگری پرداخته‌اند که نسبت به آن اعتصاب خیلی کم‌اهمیت بوده‌اند.

یادآوری می‌کنیم که این کتاب، گامی در جهت پژوهش در تاریخ طبقه کارگر عراق و واقعیت جنبش کارگری است که امیدواریم گام‌های بیشتر دیگری به دنبال داشته باشد.